Besòs Watertoren: Verborgen modernistische icoon met uitzicht op het dak

Over Besós Watertoren

De Besòs‑Watertoren, Torre de les Aigües del Besòs, is een van de meest opvallende modernistische industriële monumenten in de wijken Poblenou en Fòrum. Volledig uit baksteen gebouwd en bewonderd door kunstenaars zoals Ramon Calsina, Josep M. Subirachs en Joan Pallarès, blijft het een van de mooiste voorbeelden van historische waterinfrastructuur in Catalonië.

Toen de toren werd gebouwd, was Poblenou een industriegebied in plaats van een woonwijk. Het project begon na de ontdekking van een ondergrondse aquifer met van nature zuiver water met een laag zoutgehalte. Dit leidde tot de oprichting van het waterbedrijf Aigües del Besòs, dat de toren bouwde om water via zwaartekracht te leveren aan nabijgelegen fabrieken en aan het Ciutadella‑gebied van Barcelona.

De toren was oorspronkelijk 51 meter hoog bij de inhuldiging in 1882, met een groot waterreservoir bovenop. De externe spiraaltrap wikkelt zich rond het reservoir omdat de centrale kern van de toren was gereserveerd voor de stijg‑ en daalbuizen. Het oorspronkelijke plan voorzag in een tweede reservoir vanaf 80 meter hoogte, waardoor de totale hoogte 124 meter zou worden, maar deze uitbreiding werd nooit voltooid.

Naast de toren staat de Casa de Vàlvules, het ventielenhuis. In de buurt stond ooit een inmiddels gesloopt ketelgebouw met twee stoomketels, vervaardigd door de gerenommeerde Alexander Hermanos. Aanvankelijk gestookt met Cardiff‑kolen, dreven de ketels vier verticale stoommachines aan in de Casa de Vàlvules. Deze machines bedienden pompen die twaalfduizend kubieke meter water naar 40 meter hoogte konden brengen voor het eerste reservoir, en nog eens twaalfduizend kubieke meter naar 80 meter voor het geplande tweede reservoir. De uit Glasgow geïmporteerde buizen en ventielen waren ontworpen om drukken tot 15 atmosfeer te weerstaan.

Op volle capaciteit was het complex ontworpen om honderdduizend kubieke meter water per vierentwintig uur te leveren. Water uit de aquifer kwam de toren binnen op kelderniveau en werd via de centrale schacht omhoog gepompt naar de met keramiek beklede reservoirs. De afvoerbuis bevond zich net boven een beweegbare gegalvaniseerde ijzeren zeef die onzuiverheden filterde. De reservoirs waren uitgerust met meetinstrumenten en temperatuurregelaars om de automatische werking van de pomp‑ en afvoersystemen te garanderen.

De toren werd volledig uit massieve baksteen gebouwd, waarbij staal alleen werd gebruikt voor de dakspanten van zowel de toren als de Casa de Vàlvules. De structuur moest niet alleen het enorme gewicht van het water dragen, maar ook de interne druk die door het pompsysteem werd gegenereerd. In plattegrond bestaat de toren uit drie concentrische bakstenen ringen: een centrale kern voor de buizen (elk 30 cm in diameter), een middelste ring voor structurele sterkte en een buitenste ring. De spiraaltrap loopt tussen de buitenste en middelste ring, die allemaal met bakstenen bogen zijn verbonden en uitgebreid gebruikmaken van het Catalaanse gewelf.

De neergang van de toren begon toen overmatige onttrekking uit de aquifer een vacuüm creëerde dat zeewater van de nabijgelegen kust naar binnen trok. De resulterende verzilting maakte het water ongeschikt voor industrieel en huishoudelijk gebruik, wat leidde tot het stopzetten van het project en de annulering van het tweede reservoir. De toren raakte uiteindelijk in verval.

Pere Falqués i Urpí (1850–1916), de architect van de Besòs‑Watertoren, was een prominente figuur in de Catalaanse architectuur. Hij werd in 1873 gemeentearchitect van Sant Martí de Provençals en later, samen met Lluís Domènech i Montaner, hoofdarchitect van Barcelona. Falqués droeg bij aan de Wereldtentoonstelling van 1888 in het Parc de la Ciutadella en won de wedstrijd voor de herinrichting van Plaça de Catalunya. Hij staat ook bekend om het ontwerp van een groot deel van Barcelona’s iconische ijzeren straatmeubilair, waaronder de lantaarnpalen op Passeig de Lluís Companys, de lantaarnpalen op Avinguda de Gaudí en de bank‑lantaarns op Passeig de Gràcia voor Casa Batlló en La Pedrera.

Vandaag de dag is de Besòs‑Watertoren gerestaureerd en opnieuw opengesteld voor het publiek. Het Historisch Archief van Poblenou is gevestigd in de Casa de Vàlvules, en de toren zelf fungeert als museumruimte met rondleidingen en panoramische uitzichten vanaf het dak.

Geschiedenis van de Besòs‑Watertoren

Aan het einde van de 19e eeuw kampte Barcelona met ernstige watertekorten, waarbij 1875 en 1876 werden gekenmerkt door extreme droogte. Het project van de Besòs‑Watertoren ontstond als een ambitieus initiatief om een betrouwbare watervoorziening te garanderen voor het snel industrialiserende Poblenou en de groeiende stad.

• 1877: Een rapport wordt gepubliceerd waarin de oprichting van de Besòs Water Company wordt voorgesteld, geleid door investeerder Francisco Javier Camps Puigmartí. Europese steden verbruikten destijds veel meer water per inwoner — Marseille (420 L), Parijs, Dijon en Glasgow (200 L) — terwijl Barcelona slechts 19 L haalde. De nieuwe toren moest dit verhogen tot 38,22 L.
• 1880: De bouw begint op een terrein dat eerder werd gebruikt door de brouwerij van Camps en Kuentzmann. August Kuentzmann Damm, medeoprichter van het beroemde Damm‑bier, had hier gewerkt voordat de locatie werd herbestemd.
• 1882, 21 juni: Inhuldiging van de toren en het eerste waterreservoir, met een capaciteit van 600 m², dat drinkwater levert aan de inwoners van Barcelona en nabijgelegen fabrieken.
• 1888: De toren begint water te leveren aan het staalcomplex Can Girona in Poblenou (later bekend als MACOSA).
• 1889, mei: Hoge zoutgehaltes worden gedetecteerd door binnendringend zeewater in de aquifer. De levering van water voor huishoudelijk gebruik wordt stopgezet. Het mislukken van het project treft Camps Puigmartí diep; hij sterft in 1890.
• 1895: De Besòs Water Company wordt ontmanteld. De toren wordt verkocht aan de Engels‑eigendom Barcelona Besòs Waterworks Company Ltd. en later overgedragen aan de Societat General d’Aigües de Barcelona (SGAB).
• 1895–1922: SGAB gebruikt de toren uitsluitend voor industriële watervoorziening, voornamelijk voor de staalfabriek Can Girona.
• 1922, 18 mei: Material para Ferrocarriles y Construcciones S.A., de opvolger van Can Girona, produceert locomotieven en treinwagons met water uit de toren.
• 1936–1939: Tijdens de Spaanse Burgeroorlog wordt een luchtafweerbatterij op de toren geïnstalleerd vanwege de strategische hoogte en ligging.
• 1992: Voor de Olympische Spelen van Barcelona worden de omliggende fabrieken gesloopt en ondergaat de kustlijn een grote herontwikkeling, waardoor de toren geïsoleerd maar behouden blijft.
• 1993: Material para Ferrocarriles y Construcciones S.A. sluit, en het hele industriële complex wordt verlaten.
• 1996: De staalfabrieken worden gesloopt, waardoor alleen de watertoren en de Casa de Vàlvules blijven staan.
• 2010, 8 januari: Een overeenkomst wordt ondertekend tussen de gemeente Barcelona en SGAB om de toren te restaureren. Architecten Antoni Vilanova en Eduard Simó leiden het project, bijgestaan door technicus Joan Olona en historica Mercè Tatjer.
• 2010–2012: Een volledig conserveringsprogramma restaureert de toren en het ventielenhuis, waarbij zoveel mogelijk origineel materiaal behouden blijft. Twee nieuwe stalen spiraaltrappen worden geïnstalleerd om veilig toegang te bieden tot de bovenste niveaus.

Fotogalerij voor Besós Watertoren

Klik op een van de 58 afbeeldingen om de galerij op volledig scherm te openen. Let op: het bekijken van afbeeldingen valt onder ons Fair Use‑beleid .

Besós Watertoren Samenvatting van de prijzen

Kaart voor de Watertoren van Besós